www.esraoskay.net

SIGARA İÇMENİN PSİKOLOJİSİ
“İlk arzuyu susturmak, onu izleyenlerin hepsini tatmin etmekten çok daha kolaydır.”
La Rochefoucaould
Tütün kullanımı gelişmiş ve özellikle de gelişmekte olan ülkelerde sağlık açısından en önemli önlenebilir risktir ve dünya çapında da erken yaşta ölümün önemli bir nedenini oluşturmaktadır. Sigara içmeye neden ve nasıl başlanır? Kişinin tütün içmesini kolaylaştıran çeşitli faktörlerin bilinmesi sigara içmenin psikolojisini anlamamızı kolaylaştıracaktır. Bu faktörlerin belli başlıcalarını aile, okul, askerlik, toplum, sosyal yaşam, önemli günler ve olaylar diye sıralayabiliriz. Aile, kişinin çocukluğundan toplumda bir birey olmasına kadar en etkin çevredir. Aile içerisinde yaşanan olumlu veya olumsuz süreçler çocuğun bilinçaltının derinliklerine çökerek daha sonra farklı biçimlerde veya değişik görüntülerle ortaya çıkabilir. Sigara bu konuda en elverişli sembollerden biridir. Ailedeki ebeveynlerin sigara içtiklerini görerek büyüyen çocuk, sigarayı hayatın ayrılmaz bir parçası sanma durumundadır. Artık sigarayı tanımıştır ve tek bilinmez onun içiminin nasıl bir şey olduğudur. Doğal olarak da büyüklerinden gördüklerini yapmaya yeltenecektir. Ama büyüklerin bu taklitlere izin vermemesine ve tepki göstermesine bir anlam veremeyecek hatta bu davranışın büyüklere has olduğunu ve büyüyünce bu davranışta bulunabileceğini düşünebilmektedir. Çeşitli yasaklar ve öğütler çocuğun sigara içme eğilimini bir süre erteleyebilir ama bilinçdışındaki sigara içme arzusu çoktan bile yerini etmiştir.Elverişli bir durum olduğunda bu itki çocuğu sigara içmeye zorlayacaktır. Model alma sürecinde kız çocuklarını daha çok annesinin, erkek çocuklarını ise baba, dayı, amca gibi sevdikleri ve saydıkları ebeveynlerinin sigara içmesi etkileyecektir. Çocuklarının yanında sigara tüttürüp çocuklarını sigaranın kötülüklerini anlatan ve öğütler veren büyüklere karşı çocuğunda güveni kalmayacaktır. Hatta çocuk bu güvensizliğinin intikamını uygun şartlarda sigara içerek gösterecektir. Galiba çocuğun sigaraya alışmaması için büyüklerin en önemli yapacağı şey öğüt vermekten çok örnek olmaktır. Okul çocuğun ailesinden sonraki hayatında en içten bağlandığı çevredir. Çocuğun gözünde artık örnek insan öğretmenidir. Yine gereksiz korkutma, cezalar ve öğütler verip öğrencilerinin karşısında sigara içen bir öğretmen çocuğun bilinçdışına sigara içme arzusunu yer ettirir. Ergenlik dönemiyle gelen büyük ruhsal ve fiziksel değişiklik ile ergen çeşitli dürtü ve arzularına gem vurmakta zorluk çeker. Hayat uçlarda gidip gelir, ebeveynler beğenilmez,başkaldırılar yaşanır, hayat siyah beyazdır, isteklerin hemen doyum bulması gerekmektedir.Bir yandan da yeni bir çevre toplum karşısına çıkmaktadır. Artık çocukluğunu geride bırakıp toplum içinde kendisini göstermesi de gerekmektedir. Toplumda kendisini göstermesinin en önemli aracı da çoğunlukla bilinçdışında yer etmiş olan sigaradır. Ayrıca ergenin özendiği arkadaş ortamında yer alması için ister istemez yine en kolay araç sigara olacaktır. Sigara içmeyi, çevrenin baskılarına bir tür karşı koyma, bağımsızlık, özgürlük simgesi olarak görürler ve kısa zamanda sigara bağımlısı olurlar. Askerlik de sigaraya başlama konusunda önemli dönüm noktalarından biridir. Evinden, arkadaşlarından, işinden ayrılan gençler tanımadıkları, disiplinli bir hayata alışmak zorundadır. Alışma süreci genç için stresli bir dönem olabilmektedir. Uzatılan bir sigaraya gencin hayır demesi bu dönemde zor görünmektedir. Bir dönem sonra askerliğe alışılır ama sigara içme açısından psikolojik nedenler yine varlığını sürdürebilir. Günler geçer askerlik biter ama genç dudaklarının arasındaki sigarayla askerden evlerine geri dönebilir. Gencin yaşadığı önemli olaylar ve günlerde sigaraya başlamada önemlidir. Çeşitli mutluluklar, sevinçler, başarılar veya kayıplar, üzüntüler, başarısızlıklar, acılar karşısında kişi sigaraya çok duyarlı olabilir. Olumlu olayların etkisini artırmak ve devamını sağlamak veya olumsuz olayların etkilerini azaltmak için kolay bir araç olarak sigaradan yarar beklenir. Başka bir teori ise sigara içmenin özellikle düşük derecede benlik kontrolü olan kişilik yapısına sahip bireylerin heyecan ve yenilik arayışı içinde ortaya çıkardıkları bir davranış olduğunu ileri sürer. En başta sorduğumuz, Sigaraya içmeye neden ve nasıl başlanır? Şeklindeki yanıtı güç olan bir soru yukarda değişik yönleriyle açıklanmaya çalışılmıştır. Ancak sadece bunları bilmek bu sorunu aşmamız için yetmemektedir. Aile içindeki büyüklerin tutumu, sağlık personellerinin bu konuya duyarlılığı, sigara endüstrisinin politikaları, medyanın bu konuya yaklaşımının ciddi bir şekilde değerlendirilip gerekli önlemlerin alınması da sigarayla savaşta alınacak en etkin yollardan bazıları sayılabilir.
Dr. Ender KAYA Celal Bayar Üniversitesi Tıp Fak. Psikiyatri AD.